Thuật ngữ cờ caro
Giải nghĩa ngắn những từ người chơi caro hay dùng, như đường 4, đường chưa bị chặn, nước đôi hay VCF, kèm hình bàn cờ và tên tiếng Anh. Từ nào có bài riêng thì có link để bạn đọc kỹ hơn.
Nội dung bài
Thuật ngữ cờ caro phần lớn do người chơi tự gọi với nhau, nên một thế cờ có khi có hai ba tên. Mỗi mục dưới đây dùng một tên làm tiêu đề, câu đầu ghi kèm tên tiếng Anh trong ngoặc và tên gọi khác nếu có. Cuối bài có bảng tra từ tiếng Anh sang tiếng Việt cho ai hay đọc tài liệu gomoku.
Các hình trong bài dùng luật mặc định của cocaro.net (bàn 15x15, bật chặn hai đầu, tắt đúng 5 quân). Cách đọc tọa độ xem ở bài luật chơi cờ caro.
Bàn cờ và lượt chơi
Bàn cờ
Bàn cờ (board) là các ô vuông xếp thành hàng và cột để hai bên đánh quân vào. Chơi trên giấy thì cả trang giấy là bàn cờ, còn chơi online thì bàn có cỡ cố định, hay gặp nhất là 15x15 và 19x19. Trên cocaro.net bạn chọn được cả hai cỡ. Hai cỡ này khác nhau ra sao thì xem bài bàn cờ caro bao nhiêu ô.
Ô
Ô (cell) là một ô vuông trên bàn, mỗi ô chứa được đúng một quân. Gomoku thì đặt quân lên giao điểm của các đường kẻ, không đặt vào trong ô, nên tài liệu tiếng Anh gọi chỗ đặt quân là intersection hoặc point, còn cách chơi vẫn y như nhau. Chữ “ca-rô” trong tên cờ ca-rô nghĩa là ô vuông, mượn từ chữ carreau của tiếng Pháp, cũng là chữ ca-rô trong vải ca-rô.
Quân
Quân (stone, piece) là dấu của mỗi bên trên bàn: X và O khi chơi caro, quân đen và quân trắng khi chơi gomoku. Quân đã đánh thì nằm yên tới hết ván, vì caro không có chuyện ăn quân hay dời quân như cờ tướng, cờ vua.
Nước đi
Nước đi (move) là một lần đánh quân vào một ô trống. Xin rút lại nước vừa đánh gọi là đi lại (takeback). Luật không cho đi lại, trừ khi hai người tự thỏa thuận với nhau.
Lượt
Lượt (turn) là quyền đánh của một bên. Hai bên thay phiên nhau, mỗi lượt đúng một quân, không ai được bỏ lượt. Chơi online thường có bấm giờ. Trên cocaro.net, ghép ngẫu nhiên luôn là 1 phút mỗi nước, còn phòng chơi với bạn bè thì chủ phòng chọn không bấm giờ, 30 giây, 1 phút hoặc 2 phút. Hết giờ mà chưa đánh là thua ván đó.
Ván
Ván (game) tính từ nước đầu tiên tới lúc có người nối 5, một bên chịu thua hoặc hết giờ, hay hai bên hòa. Ván hòa khi bàn kín ô mà chưa ai thắng, hoặc khi hai bên đồng ý hòa. Cách tính thắng, hòa và thua vì hết giờ có đủ trong bài luật cờ caro.
Đi trước và đi sau
Người đánh nước đầu tiên là bên đi trước (first player), người còn lại là bên đi sau (second player). Chơi caro thường để X đi trước, còn trong gomoku thì quân đen đi trước. Trên cocaro.net, ghép ngẫu nhiên thì ván đầu luôn để X đi trước, còn phòng chơi với bạn bè thì chủ phòng chọn ai đi trước ở ván đầu, hoặc để hai bên oẳn tù tì. Từ ván thứ hai, người thua ván trước được đi trước, ván trước hòa thì đổi người đi trước.
Có người mượn từ cờ tướng, gọi bên đi trước là bên tiên, bên đi sau là bên hậu. Tài liệu gomoku tiếng Anh thì gọi theo màu quân: Black là bên đi trước, White là bên đi sau. Bên đi trước lúc nào cũng có số quân bằng hoặc hơn đối thủ một quân, nên được dựng thế trước. Bên đi sau nên đáp thế nào để khỏi bị ép thì xem bài khai cuộc cờ caro.
Các loại đường
Đường là các quân cùng bên nằm trên một hàng ngang, hàng dọc hoặc đường chéo. Người chơi gọi tên đường theo số quân, rồi nói thêm hai đầu còn trống hay đã bị chặn. Đường nào phải chặn ngay, đường nào còn để được thì có bảng đầy đủ trong bài đường 3, đường 4 trong cờ caro.
Nối 5
Nối 5 (five in a row, five) là có 5 quân cùng bên liền nhau trên một đường, không có ô trống hay quân đối thủ xen giữa. Ngoài đời nhiều người gọi quân là con, nên cũng nói gọn là “5 con”. Nếu 5 quân đó hợp với luật đang chơi thì ván kết thúc ngay và bên đó thắng.
Đường 2
Đường 2 (two) là 2 quân cùng bên trên một đường, còn đủ chỗ để thành 5. Đường 2 thì chưa cần chặn, nhưng nếu đối thủ có hai đường 2 cùng đi qua một ô trống thì họ đánh vào ô đó là có thể thành nước 3-3.
Đường 3
Đường 3 (three) là 3 quân trên một đường, liền nhau hoặc có một ô trống xen giữa, và còn đủ chỗ để thành 5. Có người gọi là đường ba hay hàng 3. Đường 3 nguy hiểm tới đâu là tùy hai đầu và ô trống bên trong nó, nên người chơi hay nói kèm cho rõ, như đường 3 chưa bị chặn, đường 3 bị chặn một đầu hay đường 3 có ô trống ở giữa.
Đường 4
Đường 4 (four) là 4 quân trên một đường mà thêm một quân nữa là thành 5, có người gọi là đường tư hay hàng 4. Ô thêm vào để thắng gọi là ô thắng. Đường 4 của đối thủ mà còn ô thắng thì bạn phải chặn ngay ở nước kế tiếp, trừ khi chính bạn nối 5 được trước.
Chưa bị chặn
Đường chưa bị chặn (open) là đường mà ô sát mỗi đầu đều còn trống, chưa chạm quân đối thủ hay mép bàn. Một số trang gọi đường 3, đường 4 chưa bị chặn là ba mở, bốn mở, dịch từ open three, open four. Đường chưa bị chặn kéo dài được về cả hai phía, nên đối thủ chặn đầu này thì bạn vẫn còn đầu kia.
Bị chặn một đầu
Đường bị chặn một đầu (closed, half-open) có một đầu đã chạm quân đối thủ hoặc mép bàn, đầu kia còn trống. Đường 3 bị chặn một đầu thì chưa cần chặn ngay, vì thêm một quân nó chỉ thành đường 4 bị chặn một đầu, tới lúc đó chặn một nước là xong. Đường 4 bị chặn một đầu thì vẫn còn ô thắng ở đầu kia, nên phải chặn ngay. Còn chuyện mép bàn có tính là chặn không thì tùy luật hai bên chọn.
Đường 3 chưa bị chặn
Đường 3 chưa bị chặn (open three) là đường 3 còn trống cả hai đầu và đủ chỗ để thành đường 4 chưa bị chặn. Nếu bạn để yên thì nước sau đối thủ có đường 4 chưa bị chặn, lúc đó chặn không kịp nữa. Vì vậy gặp đường 3 chưa bị chặn là phải chặn ngay, trừ khi bạn có sẵn đường 4 để đánh trước. Ô nào chặn được thì xem phần đường 3 chưa bị chặn.
Đường 4 chưa bị chặn
Đường 4 chưa bị chặn (open four, straight four) là 4 quân liền nhau mà hai đầu đều còn trống. Đối thủ chặn đầu này thì bạn nối 5 ở đầu kia, nên trên bàn đã có đường 4 chưa bị chặn là coi như xong ván.
O đi tiếp
Đường 4 chưa bị chặn thì không chặn được nữa, nên phải phòng từ nước trước đó, tức là chặn từ lúc nó còn là đường 3 chưa bị chặn.
Đường có ô trống ở giữa
Đường có ô trống ở giữa (broken line) là đường có một ô trống xen giữa các quân, có người gọi là cờ nhảy. X X _ X là đường 3 có ô trống ở giữa (split three, broken three), còn X X _ X X là đường 4 có ô trống ở giữa (broken four). Lấp ô trống là thành đường liền, nên đường 3 kiểu này mà còn trống hai đầu thì nguy hiểm ngang đường 3 chưa bị chặn, còn đường 4 kiểu này thì phải chặn đúng ô trống ở giữa. Người mới hay bỏ sót các đường này vì chỉ quen nhìn quân liền nhau.
O đi tiếp
Nếu O đánh chỗ khác, X đánh A thành đường 4 chưa bị chặn từ H7 tới H10 và thắng. Ở luật tự do, O chỉ có ba ô để chặn là A, B và C, còn khi bật chặn hai đầu thì chặn xa thêm một ô ở H5 hoặc H12 cũng giữ được.
Đường chết
Đường chết (dead four) là đường 4 không còn ô thắng nào, có người gọi là bốn chết. 4 quân bị chặn sát giữa hai quân đối thủ, hoặc giữa quân đối thủ và mép bàn, thì chết ở luật nào cũng vậy. Luật chặn hai đầu còn có thêm một kiểu hay gặp hơn: 4 quân bị chặn một đầu, đầu kia chỉ còn đúng một ô trống rồi tới quân đối thủ hoặc mép bàn. Nối vào ô đó thì 5 quân bị chặn cả hai đầu, không tính thắng, nên bên phòng thủ không cần chặn.
O đi tiếp
Ở luật tự do thì A lại là ô thắng và O phải chặn ngay. Đây là chỗ hai bộ luật khác nhau rõ nhất. Phần đường 4 không còn cách thắng trong bài luật chặn hai đầu có thêm hình.
Tấn công
Một đe dọa đơn lẻ, kể cả đường 4, gần như lúc nào cũng chặn được bằng một quân. Vì vậy các từ trong phần này đều nói về cách tạo ra nhiều đe dọa hơn số nước đối thủ kịp chặn.
Nước đôi
Nước đôi (double threat, fork) là nước tạo ra hai đe dọa cùng lúc. Có người gọi nước đôi là gọng kìm hay đòn kép. Đối thủ chỉ có một lượt nên thường chỉ chặn được một, và bạn thắng bằng đường còn lại. Gặp người biết chặn thì gần như chỉ có cách này mới kết thúc được ván, nên phần lớn chiến thuật caro là dựng nước đôi và phá nước đôi của đối thủ.
Nước 4-3
Nước 4-3 (four-three) là nước tạo cùng lúc một đường 4 và một đường 3 chưa bị chặn. Đối thủ buộc phải chặn đường 4, còn bạn dùng nước sau đánh đường 3 thành đường 4 chưa bị chặn. Đây là kiểu nước đôi hay gặp nhất, và cũng là kiểu mà luật renju vẫn cho bên đen dùng.
Sau I8, O phải chặn đường 4 ở J8. Với luật chặn hai đầu, O chặn ở K8 cũng được, vì lúc đó X nối J8 thì 5 quân từ F8 tới J8 bị E8 và K8 chặn cả hai đầu. Cả hai ô đều không nằm trên cột I nên đường 3 vẫn còn nguyên. O cũng không có nước nào tạo được đường 4 để phản công, vì vậy nước sau X có đường 4 chưa bị chặn và thắng.
Nước 4-3 thường chỉ hỏng trong hai trường hợp: ô chặn đường 4 cũng chặn luôn được đường 3, hoặc đối thủ có đường 4 để phản công, kể cả đường 4 có được nhờ chính nước chặn.
Nước 4-4
Nước 4-4 (four-four, double four) là nước tạo cùng lúc hai đường 4, mỗi đường có ô thắng riêng. Đối thủ chỉ chặn được một ô, nên nước sau bạn nối 5 ở ô kia, nhanh hơn nước 4-3 một nước. Gặp nước 4-4, bên phòng thủ thường chỉ thoát nếu tự nối 5 được ngay ở nước đó. Ở luật chặn hai đầu có một ngoại lệ hiếm gặp: nếu hai đường 4 nằm chung một hàng và một đầu hàng đã sát quân đối thủ hoặc mép bàn thì một quân chặn đúng chỗ có thể làm cả hai đường hết ô thắng. Renju cấm bên đen đánh 4-4.
Nước 3-3
Nước 3-3 (three-three, double three) là nước tạo cùng lúc hai đường 3 chưa bị chặn. Đây là loại dễ dựng nhất nhưng cũng dễ hỏng nhất, vì đường 3 chưa dọa nối 5 ngay. Nếu đối thủ có sẵn đường 3, họ đánh thành đường 4 để ép bạn chặn, và chỉ cần một quân trong chuỗi đó rơi vào đường 3 của bạn là nước 3-3 hỏng. Họ cũng có thể chặn một đường 3 bằng một nước tạo luôn đường 4 cho mình. Bạn phải chặn đường 4 đó, và họ có thêm một nước để chặn đường 3 còn lại. Renju cấm bên đen đánh 3-3, còn trên cocaro.net cả hai bên đều được đánh.
VCF
VCF là viết tắt của victory by continuous fours, nghĩa là thắng nhờ ép liên tục bằng đường 4. Mỗi nước trong chuỗi tạo một đường 4, đối thủ chỉ còn cách chặn, cho tới lúc bạn có hai ô thắng cùng lúc. Mỗi đường 4 chỉ có một hai ô để chặn, nên cả chuỗi tính được trước khi đánh, miễn là bạn kiểm tra kỹ xem có nước chặn nào của đối thủ tạo ra đường 4 cho chính họ không. Cách dựng một chuỗi như vậy có trong phần ép bằng chuỗi đường 4.
VCT
VCT (victory by continuous threats) giống VCF, nhưng trong chuỗi có cả đường 3 chưa bị chặn xen giữa các đường 4. Đường 3 chưa bị chặn cũng buộc đối thủ phải chặn, nhưng họ có nhiều lựa chọn hơn, vì được chọn ô chặn và còn có thể đánh đường 4 của mình trước. Vì vậy VCT khó tính hơn VCF và dễ đứt giữa chừng.
Nước ép
Nước ép (tempo, initiative) là nước buộc đối thủ phải chặn ngay ở một ô bạn biết trước, để nước sau bạn vẫn đánh được chỗ mình muốn. Bên đang ép được đối thủ là bên có thế chủ động. Đường 4 bị chặn một đầu là nước ép chắc nhất, nhưng mỗi đường chỉ dùng được một lần, nên đừng dùng nó khi chưa tính được nước tiếp theo. Ví dụ cụ thể có trong phần dùng đường 4 để ép.
Luật và phòng thủ
Phần này gồm cách chặn và ba luật phụ. Luật phụ quyết định 5 quân như thế nào thì tính thắng, nên cũng quyết định luôn ô nào cần chặn.
Chặn
Chặn (block) là đánh quân vào ô đối thủ cần để nối 5, hoặc vào ô làm đường của họ không còn đủ chỗ thành 5. Chặn ở đâu, lúc nào thì có bài riêng về cách chặn trong cờ caro.
Luật chặn hai đầu
Luật chặn hai đầu là luật phụ rất phổ biến khi chơi caro ở Việt Nam. Theo luật này, 5 quân mà cả hai đầu đều bị chặn (bởi quân đối thủ hoặc mép bàn) thì không tính thắng. Chỉ cần một đầu còn trống là thắng. Tiếng Anh chưa có tên thống nhất cho luật này, và một số phần mềm gomoku gọi luôn biến thể có luật này là caro. Trên cocaro.net, luật chặn hai đầu bật sẵn.
Luật đúng 5 quân
Luật đúng 5 quân (exactly five) chỉ tính thắng khi có đúng 5 quân liền nhau. Từ 6 quân liền nhau trở lên (tiếng Anh gọi là overline) thì không tính thắng, ván đánh tiếp như thường. Gomoku chuẩn dùng luật này. Trên cocaro.net, luật đúng 5 quân tắt sẵn, muốn dùng thì bật công tắc “Luật đúng 5 quân” lúc chọn luật, trước khi vào ván.
Luật tự do
Luật tự do (freestyle gomoku) là bộ luật đơn giản nhất: có từ 5 quân liền nhau trở lên là thắng, không xét hai đầu bị chặn hay không. Trên cocaro.net, tắt cả chặn hai đầu lẫn đúng 5 quân là bạn đang chơi luật tự do. Nên chọn luật nào thì đọc phần luật tự do hay chặn hai đầu.
Tên quốc tế
Gomoku, renju và Swap2
Gomoku là tên quốc tế của trò nối 5, gốc tiếng Nhật, chơi bằng quân đen và trắng đặt lên giao điểm, đen đi trước. Renju là biến thể cấm bên đen đánh 3-3, 4-4 và từ 6 quân liền nhau trở lên, để bớt lợi thế của bên đi trước. Swap2 là luật khai cuộc dùng trong các giải gomoku: một người bày ba quân đầu, người kia chọn màu hoặc bày thêm hai quân rồi nhường quyền chọn màu, nên người bày phải bày thế cân nhất có thể. Ba luật này có bảng so sánh trong bài gomoku, renju và Swap2.
Bảng tra thuật ngữ cờ caro và gomoku tiếng Anh
Đọc sách hay xem video gomoku bằng tiếng Anh mà gặp từ lạ, bạn tra theo bảng này. Cột tiếng Anh xếp theo thứ tự chữ cái.
| Tiếng Anh | Tiếng Việt |
|---|---|
| black, white | quân đen (đi trước), quân trắng (đi sau) |
| block | chặn |
| broken four | đường 4 có ô trống ở giữa |
| closed four | đường 4 bị chặn một đầu |
| dead four | đường chết, đường 4 không còn ô thắng |
| double threat, fork | nước đôi |
| exactly five | đúng 5 quân |
| first player, second player | bên đi trước, bên đi sau |
| five in a row | nối 5, cũng là tên khác của gomoku |
| four | đường 4 |
| four-four | nước 4-4 |
| four-three | nước 4-3 |
| freestyle | luật tự do |
| intersection, point | giao điểm, chỗ đặt quân trong gomoku |
| open four, straight four | đường 4 chưa bị chặn |
| open three | đường 3 chưa bị chặn |
| overline | từ 6 quân liền nhau trở lên |
| split three, broken three | đường 3 có ô trống ở giữa |
| stone | quân |
| takeback | đi lại |
| tempo | nước ép, thế chủ động |
| three-three | nước 3-3 |
| VCF | thắng nhờ ép liên tục bằng đường 4 |
| VCT | thắng bằng chuỗi ép có cả đường 4 và đường 3 chưa bị chặn |
Tập nhận ra các thế trên bàn cờ thật
Muốn nhận ra một đường 3 có ô trống ở giữa hay một ô tạo được nước 4-3 giữa một bàn đầy quân thì cần chơi nhiều. Bạn có thể vào bàn chơi cờ caro online miễn phí trên cocaro.net, bấm “Tìm ván nhanh” để ghép với người đang online, hoặc gửi link rủ bạn bè vào phòng riêng, không cần tải app hay đăng ký. Muốn tập riêng từng kiểu nước đôi thì chơi caro với máy ở mức Dễ trước.