Gomoku là gì? So sánh caro, gomoku và renju

Gomoku là gì?

Gomoku là trò cờ cho hai người. Luật chơi gomoku rất đơn giản: hai bên lần lượt đặt quân đen và quân trắng lên giao điểm của bàn cờ, đen đi trước, ai có 5 quân cùng màu liền nhau theo hàng ngang, hàng dọc hoặc đường chéo trước thì thắng.

Tên đầy đủ trong tiếng Nhật là 五目並べ (gomokunarabe). “Go” là năm, “moku” là từ dùng để đếm quân trên bàn cờ vây, còn “narabe” là xếp thành hàng. Hiểu nôm na, gomoku là “5 quân thẳng hàng”. Người nói tiếng Anh còn gọi là five in a row, người Trung Quốc gọi là 五子棋 (wuziqi, Hán Việt là ngũ tử kỳ), người Hàn gọi là 오목 (omok).

Ở Nhật, người ta chơi gomoku bằng bàn và quân cờ vây, nhưng chỉ mượn bàn và quân, còn luật thì khác: không ăn quân, không tính đất, quân đã đặt nằm yên tới hết ván. Ngày trước thường chơi luôn trên bàn 19x19 của cờ vây, còn bây giờ gomoku thi đấu và renju đều dùng bàn 15x15.

Nói gọn thì gomoku là cờ caro chơi bằng quân tròn đen trắng thay cho X và O.

Cờ caro và gomoku có phải là một không?

Có, về cơ bản là cùng một trò. Ở Việt Nam, người ta thường chơi caro trên giấy ô li, X và O đánh vào ô, X đi trước, còn gomoku thì đặt quân lên giao điểm. Nếu coi mỗi ô vuông trên giấy là một giao điểm thì hai bàn cờ giống hệt nhau, cùng bốn hướng nối quân (ngang, dọc và hai đường chéo) và cùng cách đếm 5 quân liền nhau. Một thế cờ caro vẽ lại trên bàn gomoku vẫn giữ nguyên ý nghĩa: đường 3 vẫn là đường 3, nước đôi vẫn là nước đôi.

Hình dưới là một thế cụ thể cho thấy hai trò giống và khác nhau ở đâu.

DEFGHIJKL

456789101112

X đi tiếp

X đánh vào A (H8) là có ngay hai đường 3 chưa bị chặn, gồm hàng dọc H8, H9, H10 và hàng ngang F8, G8, H8. Hai đường này chỉ gặp nhau ở A nên không ô nào chặn được cả hai. O cũng chưa có đường 3 nào để phản công, nên O chặn đường nào thì X kéo dài đường kia thành đường 4 chưa bị chặn và thắng. Điều này đúng với caro chơi luật chặn hai đầu, gomoku tự do và gomoku chuẩn.

Chỗ khác thứ nhất là ở renju: nếu X là bên đi trước, tức quân đen, thì A là nước cấm. Chỗ khác thứ hai là luật chặn hai đầu, tức 5 quân bị đối thủ chặn cả hai đầu thì không tính. Người Việt chơi caro trên giấy hay theo luật này, còn gomoku thì không có, nên 5 quân liền nhau là thắng dù hai đầu đã có quân đối thủ. Tên caro từ đâu ra và trò này còn có những tên gọi nào thì bạn xem bài cờ caro là gì.

Bảng so sánh caro, gomoku tự do, gomoku chuẩn và renju

Bảng dưới so sánh bốn bộ luật hay gặp. Cột caro Việt Nam ghi theo luật phổ biến, cũng là luật mặc định trên cocaro.net.

Các luật phụ trong bảng chia làm hai nhóm. Nhóm thứ nhất quy định khi nào 5 quân liền nhau thì tính thắng, như 6 quân có tính không, bị chặn hai đầu có tính không. Nhóm thứ hai dùng để giảm lợi thế của bên đi trước, gồm nước cấm và luật khai cuộc. Caro Việt Nam chỉ có luật thuộc nhóm thứ nhất.

Gomoku tự do và gomoku chuẩn

Sách và trang web tiếng Anh về luật gomoku (gomoku rules) thường chia ra hai biến thể. Gomoku tự do (freestyle) tính thắng khi có từ 5 quân liền nhau trở lên, 6 hay 7 quân vẫn thắng. Gomoku chuẩn (standard gomoku) đòi đúng 5 quân, còn từ 6 quân trở lên, tiếng Anh gọi là overline, thì không tính. Gomoku thi đấu hiện nay chơi theo luật chuẩn.

DEFGHIJKLM

45678910111213

O đi tiếp

X vừa nối 6 quân trên đường chéo từ F6 tới K11. Nếu hai bên chưa thống nhất luật từ trước thì thế này rất dễ gây tranh cãi, vì mỗi luật xử một kiểu:

• Theo gomoku tự do, X thắng.
• Theo gomoku chuẩn, X không thắng vì có hơn 5 quân.
• Theo luật mặc định trên cocaro.net (bật chặn hai đầu, tắt đúng 5 quân), X cũng không thắng, nhưng là vì hai đầu E5 và L12 đều có quân O. Nếu E5 còn trống thì 6 quân này thắng.

Luật chặn hai đầu xét cả đoạn quân liền nhau, không tách riêng 5 quân trong đó ra để tính. Bài luật đúng 5 quân có ví dụ về chuyện luật này làm thay đổi cả cách tấn công lẫn cách chặn.

Renju là gì?

Renju là một biến thể của gomoku ra đời ở Nhật Bản, đặt ra để giảm lợi thế của bên đi trước. Tên renju có từ năm 1899, chữ Hán là 連珠 (liên châu), nghĩa là chuỗi ngọc nối nhau. Renju chơi trên bàn 15x15, cách tính thắng giống gomoku, nhưng quân đen bị cấm ba kiểu nước:

• 3-3: một nước tạo cùng lúc hai đường 3.
• 4-4: một nước tạo cùng lúc hai đường 4.
• 6 quân trở lên: nước làm thành hơn 5 quân liền nhau.

Theo luật renju quốc tế, nếu đen đánh nước cấm thì bị xử thua khi trắng chỉ ra, trừ khi chính nước đó cũng tạo đúng 5 quân. Trắng không bị cấm gì, nối được từ 6 quân trở lên vẫn thắng. Vì vậy trong renju, trắng có một cách thắng riêng là ép đen tới lúc chỉ còn một ô để chặn và ô đó lại là ô cấm.

Ở hình đầu bài, trong caro hay gomoku thì A là nước thắng gọn. Trong renju, nếu X là quân đen thì A là nước 3-3 bị cấm, nên X phải tìm cách thắng khác. Cách quen thuộc của đen là nước 4-3, tức một nước tạo cùng lúc một đường 4 và một đường 3, và renju vẫn cho phép nước này. Bài nước đôi trong cờ caro có thêm nhiều thế 3-3, 4-3 và 4-4 để bạn tập.

Luật renju còn quy định khá chi tiết thế nào mới là một đường 3 thật, tức đường còn có thể thành đường 4 chưa bị chặn. Bản đầy đủ có trong luật renju quốc tế trên renju.net. Renju cũng có luật khai cuộc riêng, đã đổi qua nhiều phiên bản, các tên hay gặp là Yamaguchi, Soosõrv và Taraguchi.

Swap2 và luật khai cuộc khi thi đấu

Cấm nước chỉ là một cách cân bằng hai bên. Gomoku thi đấu dùng cách khác, không cấm nước nào mà để hai người cùng bày thế khai cuộc rồi mới chọn màu. Cách này gọi là Swap2, luật khai cuộc của giải vô địch gomoku thế giới từ năm 2009, gồm ba bước:

1. Người thứ nhất đặt 3 quân đầu tiên ở đâu tùy ý, gồm 2 quân đen và 1 quân trắng.
2. Người thứ hai chọn một trong ba cách: cầm trắng và đặt thêm 1 quân trắng; đổi sang cầm đen, khi đó người thứ nhất cầm trắng và đánh tiếp; hoặc đặt thêm 1 quân đen, 1 quân trắng rồi nhường quyền chọn màu.
3. Nếu người thứ hai chọn cách cuối thì người thứ nhất nhìn thế 5 quân trên bàn rồi chọn màu. Từ đó ván tiếp tục như bình thường.

EFGHIJKL

56789101112

Với Swap2, nếu người đặt khai cuộc bày thế nghiêng hẳn về đen thì đối thủ sẽ cầm đen, còn nghiêng về trắng thì đối thủ cầm trắng. Vì vậy người đặt quân phải bày một thế cân nhất có thể, và cả hai đều phải hiểu thế đó đủ sâu để chọn màu.

Vì sao phải cân bằng cho bên đi trước?

Trong luận án tiến sĩ bảo vệ năm 1994 tại Đại học Limburg (Hà Lan), L. Victor Allis dùng máy tính chứng minh rằng trên bàn 15x15 trống, cả gomoku tự do lẫn gomoku chuẩn đều là thế thắng cho bên đi trước. Nghĩa là nếu đen đánh đúng thì trắng chống cách nào cũng thua. Năm 2001, János Wágner và István Virág chứng minh điều tương tự cho renju khi không dùng luật khai cuộc, tức là dù bị cấm ba kiểu nước, đen vẫn có cách thắng nếu được tự do mở ván.

Vì vậy các giải đấu phải thêm luật khai cuộc như Swap2, hoặc cho ván bắt đầu từ một thế khai cuộc chọn sẵn sao cho tương đối cân. Người chơi bình thường khó mà tìm ra cách thắng đó trong lúc chơi, nhưng đi trước vẫn có thêm một nước để chuẩn bị, nên lợi thế này có thật.

Các chứng minh trên chỉ nói về gomoku và renju, không nói về caro chơi luật chặn hai đầu. Luật chặn hai đầu làm bên tấn công khó hơn một chút, vì 5 quân phải còn trống ít nhất một đầu mới thắng. Ví dụ với một đường 4 liền nhau đã bị chặn một đầu, bên phòng thủ có thể chặn ngay ô trống ở đầu kia hoặc ô ngay sau ô đó, vì nếu đối thủ nối thì 5 quân sẽ bị chặn cả hai đầu.

Trên cocaro.net, ai đi trước ở ván sau là tùy kết quả ván trước: người vừa thua được đi trước, còn sau ván hòa thì đổi người đi trước. Bài khai cuộc cờ caro chỉ cách tận dụng nước đi đầu tiên.

Luật cờ caro quốc tế là gì?

Không có liên đoàn nào ban hành một bộ luật caro quốc tế riêng. Khi nói luật caro quốc tế, người ta thường muốn nói luật của các giải gomoku và renju. Gomoku thi đấu dùng bàn 15x15, tính đúng 5 quân và khai cuộc bằng Swap2. Renju cũng dùng bàn 15x15, có nước cấm cho đen và luật khai cuộc riêng.

Tuy vậy, tên caro đã có ở một giải quốc tế. Gomocup, giải đấu hằng năm giữa các chương trình máy tính chơi gomoku, có thêm hạng mục caro từ năm 2023. Theo luật của Gomocup, caro ở đó chơi trên bàn 15x15, thắng khi có đúng 5 quân liền nhau và 5 quân đó không bị chặn cả hai đầu. Giải này dành cho phần mềm, không phải cho người chơi, nhưng luật caro ở đó là luật chặn hai đầu cộng với luật đúng 5 quân.

Muốn thử cờ caro quốc tế trên cocaro.net thì bạn chỉnh hai tùy chọn luật trước khi vào ván:

Bàn mặc định 15x15 cũng là cỡ bàn của gomoku thi đấu, renju và hạng mục caro ở Gomocup. Bàn 19x19 là cỡ bàn cờ vây mà ngày trước người ta hay dùng để chơi gomoku.

Nước cấm của renju và khai cuộc Swap2 hiện chưa có trên cocaro.net. Khi ghép ngẫu nhiên, bạn chỉ gặp người chọn cùng bộ luật, nên không có chuyện vào ván rồi mới biết đối thủ chơi luật khác. Nếu mới làm quen thì bạn nên đọc bài cách chơi cờ caro cho người mới bắt đầu trước, rồi quay lại bảng này sẽ dễ hiểu hơn.

Cờ caro trắng đen và caro X O

Khi trò này chơi bằng quân tròn đen và trắng, như trên bàn gomoku hay trong một số ứng dụng điện thoại, nhiều người gọi là cờ caro trắng đen. Quân đen thay cho X và đi trước, quân trắng thay cho O, nên cách chơi cờ caro trắng đen giống hệt caro X O: hai bên thay nhau đặt quân, ai nối 5 trước thì thắng, và trước ván nên thống nhất có chơi luật chặn hai đầu hay không.

Chỗ khác duy nhất là nơi đặt quân: quân tròn đặt lên giao điểm, còn X và O đánh vào ô. Bàn có 15 đường kẻ ngang và 15 đường kẻ dọc thì có 225 giao điểm, đúng bằng số ô của bàn caro 15x15, nên thế cờ nào cũng vẽ lại được trên bàn kia. Nếu ứng dụng bạn đang dùng cấm quân đen đánh nước 3-3 thì nó đang chạy luật renju hoặc một biến thể có nước cấm, không còn là caro thông thường.

Muốn thử gomoku chuẩn thì bạn vào bàn cờ caro online trên cocaro.net, giữ bàn 15x15, tắt chặn hai đầu và bật đúng 5 quân. Nếu muốn chơi với người quen thì tạo bàn ở trang chơi caro online với bạn bè rồi gửi link cho họ. Chơi miễn phí, không cần tải ứng dụng hay đăng ký.